Çok değerli dostlar, sevgili dedeler, talipler, yol erleri, yol bacılarımız,
Aleviliğin çok gündemde olduğu, haftada iki veya üç sempozyumun ya da konferansın yapıldığı, doğruyu yanlıştan ayırmanın çok güç olduğu bir ortamda, yapay zekaya taş çıkartacak iddia sahiplerinin sayısız olduğu bir ortamda bu toplantı düzenlemiştir. ADO ‘nun kuruluş bildirgesinde biz şöyle bir görev üstlenmişiz:
“Alevilerden başka herkesin üzerinde konuşmayı hak saydığı Alevilik konusunda Alevilerin sesini ve taleplerini de kayıt altına almak, günün dili ile duyurmak, yayınlamak, Alevi kültür ve sanat birikimine katkıda bulunmak,”
Şimdi ben bu ÇALIŞTAY ‘da ADO ’da olmanın bana yüklediği görevle bulunmaktayım. Kimse ile bir tartışmaya girme niyetim yok, Alevilik bence böyle ortamlarda tartışılacak beylik bir konu da değil. 21 YÜZYILDA ALEVİLER ve Aleviliğin dört ana alandaki konumunu konuşacağız. Hukuk, Güvenlik, Tarihi hafıza ve Gelecekte Alevilik. Ben HUKUK konusunda bilgim kapsamında bir bilgilendirme yapacağım. Mutlaka eksiklerim olacaktır, Kusurlarım afola, eksiklerimi bildirecek dostlara da peşinen teşekkür ederim.
HUKUK bir toplumun düzenli bir yaşam kurabilmesi için, en küçüğünden en büyüğüne kadar herkesin uyması gereken kurallar bütünü, bu kuralları uygulayacak kişilerin de hiçbir etki altında kalmadan toplumun en küçüğünden, en büyüğüne kadar bu kuralları vicdanları, yetkileri ölçeğinde uygulamaları desek kaba bir tanım yapmış oluruz. Yaşamda hukuk ise yargı bağımsızlığı, eşit haklar falan gibi hepimizin bildiği ve uygulamakla sorumlu olduğu bu kurallara uyum ile sağlanır.
Bu tanımlar tabii çok tartışılabilir, ülkemiz gibi bu kavramların farklı durumlar ve kişilere bağlı olarak cok fazla esnetildiği, hatta ihlal edildiği bir ortamda HUKUK ‘tan nasıl söz edeceğimi iyi bilemiyorum.
Alevilik her şeyden önce bir inanç olduğu için 10 Aralık.1948 ’de BM de kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi çerçevesinde bazı hukuki haklara sahiptir
“Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir.”
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ise Avrupa Konseyi tarafından 4 Kasım 1950 ‘de kabul edildi.
Madde 9: “Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü: Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir; bu hak, din veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, kamuya açık veya kapalı ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya inancını açıklama özgürlüğünü de içerir. Din veya inancını açıklama özgürlüğü, sadece yasayla öngörülen ve demokratik bir toplumda kamu güvenliğinin, kamu düzeninin, genel sağlık veya ahlakın ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli sınırlamalara tabi tutulabilir.”
T.C. Anayasası: 18 Kasım 1982
“Madde 10 – Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.”
“Madde 12 – Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.”
“Madde 25 – Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.”
Bu hakların kullanımında sorun olduğu takdirde ise yerel mahkemeler, bölgesel Mahkemeler ve Anayasa Mahkemesi yetkilidir. Bu yetkilere rağmen tatmin edici bir çözüme ulaşılamadığı hallerde ise Türkiye ve Türk vatandaşları için en yüksek mahkeme AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMES yani AİHM ‘dir.
Bunların yanı sra emredici nitelikleri olmasa da OMBUDSMANLIK yani KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU, TİHEK Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi, Avrupa Konseyi AİHM Kararlarını Uygulama Dairesi, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, BM UPR Evrensel Periyodik Denetim gibi kurumlar vardır.
Peki buraya kadar bu türküyü söyledik. Ama kararlara uyulmuyor. Siyasiler Din konusunda söz sahibi olmak istiyor, ne yapacağız? Şimdi işte günümüzde Alevi milleti çok değişik ve farklı yollar ve araçlarla ne yapılabileceğini fena halde araştırıyor. Kimileri siyasete girmeye, kimleri bazı siyasilere biat vermeye, kimileri devletin en üst kademelerindeki sözü geçenlerden destek almaya çalışıyor ve bu birey veya çekirdek grupların hemen hepsi de Alevi toplumunun tek ve en önde gelen lideri olmaya çalışıyor ya da bunu hayal ediyor.
Bizim durumumuza gelince Aleviler inanabilir ama bizim dediğimiz gibi, dediğimiz kadar inanmalı fikri gündemde. Alevi-Bektaşi Başkanlığı kendisine bir alt yapı kurmaya çalışıyor. 2022 de kurulan başkanlığın danışma kurulu 2026 da atanabildi. Atama ile gelen bir Danışma Kurulunun inancın sorunlarını çözmesi bekleniyor.
Buraya kadar kitapta yazılan ve yaşananlar arasındaki çelişkilere kabaca değindik. Biraz detaya girelim. 1993 MADIMAK KATLİAMI Alevilere artık kurumlaşmadan başka bir yol kalmadığını açıkça gösteriyor ve Aleviler büyük bir hızla görünür hale geliyor. Türkü barlar ile kültürel kabulü sosyal kabule dönüştürmeye çalışıyoruz o dönemde. O günün hükümetleri de artık başka çareleri kalmadığı için bu görünürlük faaliyetlerini görmezden geliyor ama bir türlü bunu idari ve hukuki kabule dönüştüremiyor. Nedenleri tartışılır ama Alevilerin de bu eksikliklerde oldukça önemli hataları olduğunu peşinen söyleyelim.
Evet Aleviler kendilerine dönüp yasal haklarını aramaya karar verene kadar epeyi zaman kaybedildi. O arada çok şey olmadı değil ama yasal hak arama girişimi için 2005 ‘e kadar bekledik ve Eğitim ve İnanç Özgürlükleri ile ilgili iki dava başlattık. Ardından bir torba yasa ile “ücretsiz girilen ve toplu ibadet edilen yerlerin elektrik parasını devletin üstlenmesi” gündeme geldi ve bir üçüncü dava daha açıldı. Bu davalar iç mahkemelerimizde reddedildi ve 2010 “yetmez ama EVET” referandumundan önce AİHM yoluna çıktılar.
CEM EVLERİ İBADETHANEDİR davası: Davacı CEM VAKFI- Dava no 32093/10, karar tarihi 3 Kasım2014, kararın kesinleşmesi 20 Nisan 2015
AYRIMCILIKLAR ve EŞİT HAKLAR DAVASI: Davacı Prof. Dr. İzzetten Doğan ve arkadaşları, Dava no 62649/10 Karar kesinleşme tarihi 26 Nisan 2016
ZORUNLU DİN DERSLERİ DAVASI: Davacı Mansur Yalçın ve arkadaşları, Dava no 21163/11 Karar tarihi 8 Temmuz 2014, kararın kesinleşmesi 16 Şubat 2015.
2015 ‘te kesinleşen kararlara rağmen Türkiye çeşitli gerekçeler ile Cem Evleri davasına 2022 Eylül ‘de oldukça yetersiz görülen bir cevap, bir çözüm oluşturmaya karar verdi ve “Alevi Bektaşi Cem evleri ve kültür Daire başkanlığı” kuruldu. Bu süreçte bir de OMBUDSMANLIK kuruldu ve bir İNSAN HAKLARI REFORM projesi hazırlandı, TİHEK Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu kuruldu ve hayata geçirildi ancak anlamlı bir etkinlik sergileyemedi.
INSAN HAKLARI REFORMU ve ABC Başkanlığının açılması üzerine CEM EVLERİ ve REŞİT HAKLAR davalarının Avrupa Konseyi tarafından takibi sonlandırıldı. ZORUNLU DİN DERSLERİ hala takip altında.
Şimdi hukukun neresinde olduğumuzu sorgulayalım. Modern devlet birbirinden bağımsız yasama, Yürütme ve Yargı erkleri üzerinde yürüyor. Medya, Sayıştay, SPK, BDDK falan gibi denetim mekanizmaları da bu erkleri denetleme görevini ve siyasi otoritenin günün şartlarına uyumunu sağlıyor. Özetle ortada bir devlet var, İnsan Hakları Evrensel sözleşmesine uyan veya uymayan, Anayasa ile nasıl bir devlet olduğu anlaşılan bir yapı söz konusu. Siyaset bu yapıda sadece içtihat yani yapıyı bozmayan ana kurallara uyumlu kararlar üretebilir. Çağdaş hukuk böyle işliyor bildiğim kadarı ile. BU yapı Türkiye ‘de hiç olmadı, buna yaklaştığımız zamanlar oldu ama mesela bir denetim organı SENATO yok edildi, eğitim tüm özerkliğini yitirdi. Yani ben şimdi hukukumuzda Alevilerin yerini tarif edemiyorum, çünkü Hukukumuz ortada yok. FON krizinin yönetimine bakınca bu daha net çıkıyor ortaya. Anlık kararlar ile yönetilmekteyiz. Ben yine de içinde bulunduğumuz koşulları somut olarak paylaşmak istiyorum;
- İnanç Özgürlükleri sürekli olarak ihlal edilmektedir. Zorunlu Din Dersleri 12 yıldır mahkeme kararlarını tatmin edecek bir düzeyde değildir. Üstüne bir de Yaşam Boyu Eğitim gibi Alevileri memnun edeceği sanılan bir yeni öge eklenmiş ama ilk ve orta eğitim nerede ise tümü ile tarikatlara, selefi yorumlara terk edilmiştir. Eğitim konusunda müthiş bir terk edilmişlik yaşamaktayız. Toplumsal ilgi çok çok az.
- Alevi Bektaşi Daire Başkanlığı henüz kendi konumunu belirleme gayreti içindedir. Çevre Bakanlığı AIHM, DANIŞTAY ve iç hukuk mahkemelerimizin birçok kararına aykırı olarak Cem evlerini Kültürel Tesis statüsüne alma kararı vermiş ve bir yönetmeliği ile bu kararı ilan etmiştir. Biz bu karara süresi içinde dava açtık, ama Alevi kurumlarının “Ay ne olur böyle yapmayın?” mealli ricalarından başka bir destek görmedik.
- Eşit Haklar konusunda ombudsmanlık ve TIHEK hiçbir varlık gösteremedi, kamu kurumlarında görev yapan Aleviler ağır ve yoğun baskı, takip altında kalabiliyorlar. Birçok örneği var.
- Medya da her kafadan bir başka ses çıkıyor. Herkesin Alevilere önerileri ya da ha yadırgatıcı tanım ve önerileri var. Hakaretler ve aşağılayıcı ifadeler takip görmüyor.
- Suriye ve Lübnan ‘da Aleviler çok zor şartlar altında. Görmezden gelen bir yönetimimiz var
- Uluslararası ortamlarda ABD EL KAİDE veya IŞID yerine bir modern, çağdaş Sünni pakt kurmaya çalışıyor, Mekke paktı diye anılan bu pakt hakkında Alevilerin görüşleri henüz kamuoyuna yansımış değil.
Özetle ülkemizde geçerli olan HUKUK tanımsız, Aleviler daha da tanımsız bir ortamda gün geçirmekteyiz. Bir an önce anlaşılan ve uygulanan bir HUKUK düzenine kavuşmayı diliyorum.
Alevi kurum yöneticilerine de birkaç eleştirim var. Seçim zamanı veya bölge ziyaretinde Cem evine uğrayan kişilerden yapacağınız talepler ülkede Alevi sorunlarına katkı yapmaz, sadece sizin gönlünüzü hoş eder. Her biriniz Alevi toplumuna karşı tarihi ve sosyal sorumluluk altında olduğunuzu unutmadan davranmalısınız. Hiç birinizin tek başınıza Alevilerin geleceği, bugünü hakkında karar verme yetkiniz yok. Bu gerçekleri bilerek davranmalısınız.
Beni dinlediğiniz için teşekkürlerimle.
Saygılarımla. Hızır yoldaşınız ola. Oniki imamların şefaati üzerimizde ola.
Dogan Bermek. 31 Ekim 2026
